Σύμφωνα με το πρόγραμμα που ανακοινώθηκε από τον Δήμο Σουλίου, οι φετινές εκδηλώσεις για την 223η επέτειο της ανατίναξης του Κουγκίου στο Σούλι από τον καλόγερο Σαμουήλ το 1803 θα πραγματοποιηθούν με κάθε μεγαλοπρέπεια την Κυριακή 24 Μαΐου.

Με βάση τα δεδομένα όλων των προηγούμενων ετών, θεωρείται βέβαιο πως και φέτος χιλιάδες επισκέπτες από όλη την Ελλάδα θα κατακλύσουν τα ηρωικά και αιματοβαμμένα βράχια του Σουλίου.

Με την ευκαιρία αυτή, θεώρησα πρέπον, ως προερχόμενος από το Σούλι και ασχολούμενος με την Ιστορία του, να απευθύνω λίγα λόγια, βοηθητικά ελπίζω, προς τους συμπολίτες εκείνους που θα έχουν την πολύτιμη ευκαιρία να φτάσουν ως εκεί πάνω.

Εκεί όπου «ο άγγελος χορεύει του πολέμου, δάφνας μοιράζει», εκεί «όπου αδάμαστοι άντρες… από βράχον εις βράχον πηδάουν ψάλλοντες πολέμιον άσμα», κατά τον εθνικό μας ποιητή Ανδρέα Κάλβο.

Οι οδικές διαδρομές προς το Σούλι

Η ανάβαση στο Σούλι μπορεί να γίνει από τρεις βασικές κατευθύνσεις, ανάλογα με τον τόπο αφετηρίας.

1. Από την περιοχή Ιωαννίνων

Η πρώτη διαδρομή, με αφετηρία την περιοχή των Ιωαννίνων, ακολουθεί τον οδικό άξονα:

Εγνατία – Τύρια – Αρτοπούλα – Ζωτικό – ύψωμα Βριτζάχας / Λιβάδι – Κουκουλιοί – Αυλότοπος – Σούλι.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται ώστε οι οδηγοί να κατευθυνθούν προς Αυλότοπο και όχι προς Τσαγγάρι.

2. Από Φιλιάτες και Ηγουμενίτσα

Η δεύτερη διαδρομή, με αφετηρία τις περιοχές Φιλιατών και Ηγουμενίτσας, ακολουθεί τη διαδρομή:

Εγνατία – διασταύρωση στο Λευτεροχώρι Παραμυθιάς – Αγία Κυριακή / Πόποβο – ανάβαση στο κατάφυτο από έλατα ύψωμα του Γκορίλα – Κουκουλιοί – Αυλότοπος – Σούλι.

Πρόκειται για νέο δρόμο, μέσα από ένα ιδιαίτερα όμορφο φυσικό τοπίο.

3. Από Παραμυθιά – Γλυκή

Η τρίτη πρόσβαση, που είναι και η πιο πολυσύχναστη και ασφαλής, γίνεται από:

Παραμυθιά – Γλυκή – ύψωμα Ζαβρούχου – διασταύρωση για τον κτηνοτροφικό οικισμό “Μαμάκου” – Σούλι.

Και εδώ χρειάζεται προσοχή, ώστε οι οδηγοί να μην κατευθυνθούν προς Τσαγγάρι.

Οι δύο πρώτες διαδρομές είναι δυνατές με μηχανές ή ΙΧ, ενώ η τρίτη μπορεί να γίνει και με λεωφορείο.

Οι ορειβατικές διαδρομές

Για τους ορειβάτες —και ιδιαίτερα για τους μερακλήδες— υπάρχουν άλλες τρεις διαδρομές. Είναι όλες δύσκολες, αλλά και καθηλωτικές.

Σε κάθε περίπτωση, οι διαδρομές αυτές δεν πρέπει να επιχειρούνται από μοναχικούς ορειβάτες.

1. Από τη Γλυκή μέσω της Σκάλας της Τζαβέλαινας

Η πρώτη διαδρομή είναι η πιο γνωστή, πιο ομαλή και πολυσύχναστη.

Ξεκινά από τη Γλυκή, μέσω της περίφημης Σκάλας της Τζαβέλαινας. Από εκεί οδηγεί στη γέφυρα Ντάλλα, όπου συμβάλλουν ο Αχέροντας με το Τσαγγαριώτικο ρέμα, και συνεχίζει προς τις πηγές του Αχέροντα, τη Σαμονίβα και τα Πηγάδια.

Ο χρόνος πορείας υπολογίζεται περίπου σε 2,5 έως 3,5 ώρες.

Στη διαδρομή αυτή διεξάγεται κάθε χρόνο και ο «Δρόμος Θυσίας», την ημέρα των επετειακών εκδηλώσεων.

2. Από το Ρωμανό Λάκκας Σουλίου

Η δεύτερη διαδρομή ξεκινά από το χωριό Ρωμανό της Λάκκας Σουλίου.

Από εκεί ανεβαίνει κανείς στο σουλιώτικο βουνό Βούτσι. Ως ένα σημείο η πρόσβαση μπορεί να γίνει και με όχημα 4×4, μέχρι τη θέση Αλογομάντρι, σε υψόμετρο περίπου 1.100 μέτρων.

Στη συνέχεια, η πορεία συνεχίζεται αριστερά προς την κορυφογραμμή του βουνού Μούργκα —όχι Μουργκάνα, η οποία βρίσκεται στα σύνορα με την Αλβανία— σε υψόμετρο περίπου 800 μέτρων, πάνω από το Σούλι, στη θέση Άγιος Νικόλαος, όπου υπάρχει και εκκλησάκι.

Από εκεί, το κατηφορικό μονοπάτι οδηγεί στα Πηγάδια.

Ο χρόνος πορείας από το Ρωμανό υπολογίζεται περίπου σε 3 έως 5 ώρες.

3. Από το Παλαιοχώρι Μπότσαρη

Η τρίτη διαδρομή ξεκινά από το ιστορικό χωριό Παλαιοχώρι Μπότσαρη της Λάκκας Σουλίου.

Η πορεία ανεβαίνει στη νότια πλευρά του βουνού Μούργκα, φτάνει στο παρεκκλήσι του Αγίου Παντελεήμονα —ως εκεί είναι δυνατή και η πρόσβαση με 4×4— και συνεχίζει προς την κορυφή, στη θέση Φλάμπουρο, σε υψόμετρο περίπου 1.150 μέτρων.

Στη συνέχεια, η διαδρομή προχωρά δεξιά και φτάνει πάνω από την Κιάφα, στη θέση Τόπι, σε υψόμετρο περίπου 1.000 μέτρων. Από εκεί, το κατηφορικό μονοπάτι οδηγεί στην Κιάφα και κατόπιν στα Πηγάδια.

Ο χρόνος πορείας από το Παλαιοχώρι Μπότσαρη υπολογίζεται περίπου σε 3 έως 5 ώρες.

Χρήσιμες οδηγίες για την ημέρα των εκδηλώσεων

Την ημέρα των εκδηλώσεων, λόγω της μεγάλης προσέλευσης επισκεπτών και οχημάτων, δημιουργείται συνήθως το αδιαχώρητο.

Όλα τα τροχοφόρα, πλην των επισήμων, σταθμεύουν σε χώρο που έχει προκαθοριστεί από την Τροχαία, μερικές δεκάδες μέτρα πριν από τα Πηγάδια και το Δημοτικό Σχολείο, όπου βρίσκεται και το Ηρώο.

Για τον λόγο αυτό, οι επισκέπτες θα χρειαστεί να συνεχίσουν ανηφορικά με τα πόδια.

Όσοι θελήσουν να φτάσουν μέχρι το ιστορικό εκκλησάκι του Αγίου Δονάτου, όπου τελείται η δοξολογία, θα χρειαστούν κόπο, θέληση και υπομονή.

Επειδή το πλήθος είναι αδύνατον να εξυπηρετηθεί από τα δύο υπάρχοντα τοπικά καφενεία —το ένα από τα οποία λειτουργεί και ως ξενώνας και ταβέρνα— καλό είναι οι επισκέπτες να έχουν μαζί τους:

κρύο νερό, καφέ, αναψυκτικό και σοκολάτα, ιδιαίτερα λόγω της κόπωσης και της εφίδρωσης.

Όσοι ιδρώνουν πολύ ή είναι σωματικά ευαίσθητοι, καλό είναι να έχουν μαζί τους και μια εναλλακτική λύση, όπως ένα φανελάκι και ένα μπουφάν.

Το αεράκι που κατεβαίνει από το Βούτσι και τη Μούργκα είναι δροσερό και απολαυστικό, όμως σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να γίνει επικίνδυνο.

Απαραίτητα θεωρούνται επίσης:

γυαλιά ηλίου, καπέλο και ομπρέλα, καθώς ο ήλιος είναι συνήθως έντονος.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται για τα παιδιά.

Η δοξολογία και η αναπαράσταση

Προσωπική σύσταση είναι, όσοι δεν αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα υγείας, να ανέβουν μέχρι τον Άγιο Δονάτο και στη συνέχεια να επιστρέψουν στο αμφιθέατρο, απ’ όπου θα παρακολουθήσουν την αναπαράσταση.

Η αναπαράσταση αποτελεί την κορυφαία πράξη του Σουλιώτικου Έπους και αξίζει πραγματικά τον κόπο.

Σύμφωνα με το πρόγραμμα, η εκδήλωση πραγματοποιείται περίπου στις 11:00, μετά την επίσημη δοξολογία, χοροστατούντος του Μητροπολίτη Παραμυθιάς, Φιλιατών, Γηρομερίου και Πάργας.

Για τον λόγο αυτό, το καλύτερο για τους επισκέπτες και προσκυνητές είναι να ξεκινήσουν από τον τόπο τους νωρίς το πρωί, ώστε να φτάσουν στο Σούλι πριν δημιουργηθεί το αδιαχώρητο και πριν δυναμώσει ο ήλιος.

Πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη ότι μέχρι το πέρας των εκδηλώσεων απαγορεύεται η επιστροφή με αυτοκίνητο, καθώς ο δρόμος είναι στενός και υπάρχει κίνδυνος ατυχημάτων με όσους ακόμη καταφτάνουν.

Για όσους αγαπούν τη φύση και την ιστορία

Αγαπητέ επισκέπτη και προσκυνητή,

αν είσαι ρομαντικός και φυσιολάτρης, το ιδανικό για σένα είναι να φτάσεις στο Σούλι πριν από την ανατολή του ήλιου.

Καθώς θα ανεβαίνεις μέσα από λαγκάδια και βουνά, κόψε ταχύτητα, άνοιξε το παράθυρο του αυτοκινήτου και η διαδρομή σου θα γίνει ένα υπέροχο μουσικό ταξίδι.

Θα σε συνοδεύουν τα κελαηδίσματα εκατοντάδων πουλιών, τα κουδουνίσματα και τα βελάσματα των ζώων της περιοχής, ίσως ακόμη και τα ουρλιαχτά των λύκων που βγαίνουν στο πρωινό λυκόφως.

Όταν φτάσεις στο προαύλιο του Αγίου Δονάτου, κοίταξε ως πέρα, ως πάνω και ως κάτω στον καθαρό ορίζοντα.

Το πρώτο που θα νιώσεις είναι μια ανείπωτη και δυνατή γοητεία, που προσφέρει η αγκαλιά της φύσης του Σουλίου.

Κι αν ακόμη δεν έχει ανατείλει ο ήλιος πίσω από τη Μούργκα, θα έχεις το μοναδικό προνόμιο να απολαύσεις μια από τις ωραιότερες ανατολές.

Από ψηλά, από τον Άγιο Δονάτο, θα έχεις την ευκαιρία να αντικρίσεις μερικά από τα πιο σπουδαία και ηρωικά τοπόσημα του Σουλίου:

το Κούγκι, το Κάστρο της Κιάφας, τη Ράχη του Δράκου, τη βαθιά χαράδρα του Αχέροντα, τη Ράχη της Αστραπής πάνω από τη Σαμονίβα, το Ζαβρούχου, το πέρασμα ανάμεσα στην Κιάφα και τον Αβαρίκο, την περίφημη Σκάλα της Τζαβέλαινας.

Μέχρι και το μαρτυρικό Ζάλογγο φτάνει το βλέμμα.

Κι αφού γεμίσεις μέσα σου με γαλήνη, θα αξιωθείς, μετά τη δοξολογία, να παρακολουθήσεις από το αμφιθέατρο την αναπαράσταση της ανατίναξης του Κουγκίου από τον θρυλικό Καλόγερο Σαμουήλ.

Την κορυφαία —και όχι τελευταία— πράξη του Σουλιώτικου Έπους.

Μια στάση στο σπίτι των Τζαβελαίων

Φίλη προσκυνήτρια και φίλε προσκυνητή του Σουλίου,

είτε ανέβεις στο ύψωμα του Αγίου Δονάτου και στο αμφιθέατρο, είτε μείνεις στα Πηγάδια και στο Ηρώο, μην παραλείψεις να επισκεφθείς, λίγα μέτρα πιο πέρα, το αναπαλαιωμένο σπίτι του Λάμπρου και του Φώτου Τζαβέλα, το οποίο λειτουργεί πλέον ως μουσείο.

Εκεί θα σε αναμένει για να σε ξεναγήσει με προθυμία, χαρά και αγνό φρόνημα ο απόγονος των Σουλιωτών ηρώων, Κώστας Τζαβέλας.

Ύστερα από όλα αυτά τα θαυμάσια που επιφυλάσσει το ανέβασμα στο Σούλι, να είσαι βέβαιος ή βέβαιη πως κάθε σωματική κούραση ή δυσθυμία θα υποχωρήσει.

Θα νιώσεις την ψυχή σου γεμάτη από δέος, θαυμασμό και γαλήνη, γιατί θα έχεις εκπληρώσει μια βαθιά επιθυμία.

Και οπωσδήποτε θα αισθανθείς έναν απέραντο σεβασμό και μια υψηλή συγκίνηση για εκείνους τους ήρωες που έκαναν ύψιστη αποστολή και ιδανικό της ζωής τους την προσωπική αξιοπρέπεια, την άδολη αγάπη και τη θυσία για την Ελευθερία.

Εύχομαι σε όλους τους προσκυνητές καλή ανάβαση και θεία μετάληψη με τα εξαίσια νάματα του ιερού τόπου του Σουλίου.

Βαγγέλης Τσιρώνης
Φιλόλογος – συγγραφέας

Η σημερινή τραγωδία στην Εγνατία Οδό, στο τμήμα της Δωδώνης, με δύο νεκρούς και τραυματίες, δεν επιτρέπει εύκολες κουβέντες ούτε βιαστικά συμπεράσματα. Όσο η διερεύνηση βρίσκεται σε εξέλιξη, κανείς δεν μπορεί να μιλά με βεβαιότητα για τα ακριβή αίτια του δυστυχήματος. Αυτό είναι έργο των αρμόδιων αρχών και μόνο.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι πρέπει να μένει εκτός συζήτησης η συνολική εικόνα του δρόμου. Γιατί το ζήτημα δεν αφορά μόνο το σημερινό δυστύχημα. Αφορά και το κλίμα που έχει ήδη διαμορφωθεί γύρω από την Εγνατία στην Ήπειρο: κλειστές λωρίδες, περιορισμοί σε σειρά σηράγγων, έντονες αντιδράσεις από τις τοπικές κοινωνίες και παρατάσεις που φτάνουν έως το τέλος Αυγούστου. Η ίδια η ΕΡΤ κατέγραψε ότι στην Ήπειρο σημαντικό τμήμα του άξονα λειτουργεί με μία μόνο λωρίδα, ενώ οι αντιδράσεις συνδέονται και με την αίσθηση ότι δεν υπάρχει πάντοτε καθαρή εικόνα για το τι ακριβώς εκτελείται και πότε ολοκληρώνεται.

Για τον οδηγό, η καθημερινή εμπειρία δεν είναι καθόλου ευχάριστη: χαμηλότερες ταχύτητες, καθυστερήσεις, μεγαλύτερη κόπωση, εκνευρισμός και συνεχής προσαρμογή σε συνθήκες που αλλάζουν από σημείο σε σημείο. Και όταν σε αυτά προστίθενται βαρέα οχήματα, στενώματα της κυκλοφορίας και η ψυχολογική πίεση να μη μείνει κανείς «κολλημένος» πίσω από μια νταλίκα λίγο πριν από μονολωρίδα, είναι προφανές ότι το περιβάλλον οδήγησης γίνεται πιο απαιτητικό. Αυτό δεν αποτελεί από μόνο του πόρισμα για το σημερινό δυστύχημα. Αποτελεί, όμως, μια πραγματικότητα που δεν μπορεί να αγνοείται.

Κανείς λογικός άνθρωπος δεν αμφισβητεί την ανάγκη αναβάθμισης. Το αντίθετο. Έχει ήδη αναφερθεί επισήμως ότι 69 σήραγγες άνω των 500 μέτρων χρειάζονται ουσιαστικές παρεμβάσεις για να ανταποκριθούν στις απαιτούμενες προδιαγραφές ασφαλείας και να λάβουν την αναγκαία πιστοποίηση. Το ίδιο το Υπουργείο εξετάζει σενάρια αμφίδρομής και περιορισμών ώστε να γίνουν οι απαραίτητες παρεμβάσεις χωρίς πλήρη αποκλεισμό της Εγνατίας. Αν, λοιπόν, απαιτούνται έλεγχοι, τεχνικές παρεμβάσεις και σοβαρή προετοιμασία, αυτά πρέπει να προχωρήσουν χωρίς εκπτώσεις. Ακριβώς γι’ αυτό, όμως, η κοινωνία δικαιούται κάτι περισσότερο από γενικές αναφορές στην ασφάλεια. Δικαιούται σαφές σχέδιο, συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα και τακτική, υπεύθυνη ενημέρωση.

Η σημασία της Εγνατίας υπερβαίνει κατά πολύ την ταλαιπωρία μιας απλής καθημερινής μετακίνησης. Είναι ο δρόμος που ξεκινά από το λιμάνι της Ηγουμενίτσας και διατρέχει την Ήπειρο, τη Μακεδονία και τη Θράκη. Είναι κρίσιμος άξονας για τις μεταφορές, το εμπόριο, τη διακίνηση προϊόντων, την εφοδιαστική αλυσίδα και τον τουρισμό. Και ακριβώς γι’ αυτό, ενόψει της θερινής περιόδου, το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο πιεστικό: μπορεί ένας τόσο σημαντικός δρόμος να μπαίνει στους πιο απαιτητικούς μήνες του χρόνου με τόσο μεγάλη εκκρεμότητα στην εικόνα που παρουσιάζει;

Από τα τέλη Δεκεμβρίου 2025 η Εγνατία λειτουργεί πλέον σε καθεστώς 35ετούς παραχώρησης, από το σχήμα ΓΕΚ ΤΕΡΝΑ–Egis, με πρόβλεψη σημαντικών επενδύσεων ανάταξης και βαριάς συντήρησης. Αυτό δεν μειώνει την ανάγκη λογοδοσίας. Την αυξάνει. Γιατί όταν αλλάζει το μοντέλο διαχείρισης ενός τόσο κρίσιμου οδικού άξονα, ο πολίτης περιμένει όχι μόνο δεσμεύσεις, αλλά και ορατή πρόοδο.

Η Ήπειρος δεν ζητά χάρη. Ζητά το αυτονόητο. Έναν δρόμο ασφαλή και λειτουργικό, αλλά και μια διαχείριση που να χαρακτηρίζεται από καθαρό σχέδιο, συνέπεια και υπεύθυνη ενημέρωση. Και μετά τη σημερινή τραγωδία, το αίτημα αυτό γίνεται ακόμη πιο επιτακτικό: λιγότερη ασάφεια, περισσότερη καθαρότητα, περισσότερη ευθύνη απέναντι στους πολίτες.

Σωτήρης Γιάκης
Χειρουργός Οδοντίατρος